Łódź - Wodna, Miedziana, Wysoka, Tuwima, Nowa

    Wspomnienie trasy sprzed kilku lat.

     Spacer rozpoczynamy na rogu ulic Tuwima i Wodnej.
     Ulica Tuwima to dawna ulica Przejazd (początkowo Przechód), która prowadziła do ulicy Zagajnikowej (dzisiaj Kopcińskiego) i do znajdującego się za nią lasu miejskiego. Ruch był tu jednokierunkowy, aby ograniczyć niebezpieczeństwo kolizji i zmniejszyć tłok na ulicy. I tak Przejazdem jechano do lasu, a sąsiednią ulicą Nawrot z niego wracano. Dzisiaj organizacja ruchu jest odwrotna - Nawrotem jedzie się w stronę Kopcińskiego, a Przejazdem wraca w stronę Piotrkowskiej. Ulica Przejazd po II wojnie światowej zmieniła nazwę na krótko na Ignacego Daszyńskiego, następnie wróciła do pierwotnej nazwy, a od 1954 roku nosi imię Juliana Tuwima.
     Druga z ulic, przy której zaczynamy nasz spacer, wzięła swoją nazwę od Wodnego Rynku, przy którym się zaczynała. Wodny Rynek zaś swoją nazwę zawdzięcza obfitości wód w tym rejonie Łodzi, co związane było z licznymi źródłami na terenie parku Źródliska.
     Spacer zaczynamy od starych magazynów znajdujących się przy ulicy Wodnej 1. Są to magazyny należące do firmy Składy Towarowe "Warrant" S.A. Spółka powstała w 1899 roku w celu ekspedycji, przewozu, magazynowania, ubezpieczenia i clenia towarów. Jej pierwszym prezesem był Juliusz Heinzel, a w zarządzie zasiadali inni łódzcy przemysłowcy, m.in. Alfred Biedermann i Adam Osser. Firma wybudowała dwa magazyny, jeden właśnie przy Wodnej, a drugi przy Targowej 6. Oba budynki zachowały się do dzisiaj. Ich unikalność polega na tym, że zostały wybudowane nie przy fabryce, a w pobliżu kolei, aby zarabiać na wynajmowaniu pomieszczeń. W 2012 roku zostały wpisane do rejestru zabytków.
     Ruszamy ulicą Wodną w kierunku al. Piłsudskiego i po kilkunastu krokach po lewej stronie pod numerem 12/14 mijamy nieco ukrytą wśród drzew willę Hermana Opoczyńskiego wybudowaną w 1924 roku.

     Po przeciwnej stronie zaś mamy teren dawnej Fabryki Śrub, Nitów i Wyrobów Tłoczonych "Jarischa i Petrulla" założonej w 1897 roku. Od 1916 roku, czyli od śmierci Gustawa Petrulla, fabryka należała wyłącznie do Juliusza Jarischa. Po jego śmierci w 1921 roku zakładami kierowała jego żona Klara - córka innego łódzkiego przemysłowca Adolfa Daube. Warto wspomnieć, że rodzina Juliusza Jarischa nie była spokrewniona z Florianem Jarischem, który miał swoje zakłady przy ulicy Piotrkowskiej 153. Jarischowie z Wodnej mieszkali w willi przy ulicy Żeromskiego 105.

Zakłady "Spadkobiercy Juliusza Jarischa Fabryka Śrub, Okuć i Wyrobów Tłoczonych" funkcjonowały do II wojny światowej. Po wojnie zostały upaństwowione i ich nazwę zmieniono na Zakłady Wyrobów Metalowych "Wizamet". W latach 70. XX wieku zmodernizowano przedsiębiorstwo i wtedy też wyburzono stare zabudowania stawiając na ich miejscu nowe. Rozpoczęto także produkcję maszynek do golenia i żyletek. W 1989 roku fabrykę przejęła firma Gilette.
    Kawałek dalej znajduje się pusty plac pod numerem 23.

To teren dawnej fabryki wyrobów wełnianych i półwełnianych Henryka Hirszberga i Edwarda Birnbauma. W latach 1937-1938 pracowała tu Władysława Bytomska - polska działaczka komunistyczna brutalnie zamordowana w 1938 roku, a w czasach PRL symbol kobiety walczącej o socjalizm. Po II wojnie światowej, kiedy zakłady upaństwowiono, uzyskały one nazwę Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Włady Bytomskiej. Obecnie teren ten należy do firmy Echo Investment, która rozebrała budynki fabryczne i na ich miejscu miała wznieść osiedle mieszkaniowe. Początek budowy planowany był na 2011 roku, ale do dzisiaj jej nie rozpoczęto.
     Po przeciwnej stronie znajduje się kolejne miejsce po wyburzonej fabryce. Zachował się jedynie mur z charakterystycznym zarysem dachu szedowego.

     Dochodzimy do ulicy Nawrot. Przed nią budynek dawnych łaźni miejskich pod numerem 25. Łaźnie miejskie zostały wybudowane w latach 1921-1924 w celu przeciwdziałania braku higieny wśród mieszkańców miasta. Do czasu skanalizowania sytuacja higieniczna w mieście pozostawiała wiele do życzenia i właśnie budynki miejskie, w których można było zażywać kąpieli były próbą poprawy warunków sanitarnych. Podobne łaźnie znajdowały się jeszcze m.in. przy Rzgowskiej, Mielczarskiego, Zachodniej. Budynek łaźni przy Wodnej został wzniesiony w stylu klasycyzmu akademickiego według projektu Wiesława Lisowskiego. Budynek został wzniesiony na narożnej działce, na planie litery L. Skrzydła łączy zaokrąglona część.

Po II wojnie światowej działał tu Zakład Kąpielowy "Zdrowie". Kiedy łaźnie przestały spełniać już swoją rolę budynek stał wiele lat opuszczony i zdewastowany. W 2007 roku rozpoczął się remont prowadzony przez inwestora - firmę Bud Italia. W 2010 roku budynek oddano do użytku z przeznaczeniem na sklepy, biura i kawiarnie, a obok dobudowano nowy blok mieszkalny.
    Przekraczając ulicę Nawrot warto zwrócić uwagę na mural na szczycie kamienicy Nawrot 81 przedstawiający walącą się chatę.

     Pod numerem 34 znajduje się szkoła i klasztor Salezjanów. Szkoła swoje powstanie zawdzięcza Emilowi Geyerowi, który w 1900 roku ufundował Szkołę Rzemiosł, która pozostawała pod zarządem Związku Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności. W latach 20. XX wieku został wybudowany budynek szkolny według projektu Wiesława Lisowskiego. W 1922 roku zarząd nad szkołą przejęło Zgromadzenie Salezjańskie. Do 1962 roku, z przerwą wojenną, była to salezjańska Szkoła Mechaniczna. Później została upaństwowiona, a pod zarząd Salezjanów wróciła w 1989 roku.

 

Obok szkoły znajduje się kościół p.w. Matki Boskiej Wspomożenia Wiernych. Początkowo była to kaplica poświęcona w 1926 roku przez bp. Wincentego Tymienieckiego. Parafię erygował w 1978 roku bp. Józef Rozwadowski.
Do budynku kościoła przylega klasztor Salezjanów. Warto dodać, że w klasztorze mieszka ks. Stanisław Szmidt, który jest autorem "Barki" - ulubionej pieści Jana Pawła II.
     Po przeciwnej stronie ulicy Wodnej znajduje się zielony teren, na którym w latach 1912-1939 znajdowało się boisko piłkarskie należące do Towarzystwa Cyklistów-Turystów. Na wprost wejścia do kościoła znajduje się, ustawiony w 2012 roku, głaz z tablicą pamiątkową informującą o historycznym meczu z 1927 roku. Był to pierwszy mecz w polskiej ekstraklasie, na którym strzelono pierwszego gola w ekstraklasie. Debry łodzi rozegrały kluby Turyści kontra ŁKS z wynikiem 0:2 - obie bramki strzelił Jan Durka.

      Idziemy dalej w stronę al. Piłsudskiego i docieramy do ulicy Miedzianej. Na rogu ulic Wodnej i Miedzianej stoi budynek Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej wybudowany w latach 1933-1936 dla potrzeb Państwowej Szkoły Zawodowej Żeńskiej, która wcześniej mieściła się przy ulicy Sienkiewicza 63, a pierwotnie przy ul. Kopernika 41. Budynek został przebudowany w okresie II wojny światowej według projektu Wiesława Lisowskiego dla potrzeb niemieckiego Instytutu Higieny. Po II wojnie światowej umieszczono tu Państwową Inspekcję Sanitarną.

     Tuż obok zaczyna się dawny Wodny Rynek, dzisiejszy plac Zwycięstwa. Jest to centralny plac Nowej Dzielnicy przyłączonej do Łodzi w 1840 roku. Początkowo plac nie miał żadnej funkcji. Rozwinął się jako rynek po 1851 roku kiedy trakt rokiciński stał się głównym traktem transportowym Łodzi, który wywożono wyprodukowane towary do stacji kolejowej w Rokicinach i przywożono materiały do produkcji. Rynek był także miejscem strajków i manifestacji w latach 1905-1907 i w latach 30. XX wieku.
Plac Zwycięstwa to także miejsce związane z Karolem Scheiblerem i jego przedsiębiorstwem, ale o tym innym razem. Teraz tylko krótkie wspomnienie, że to właśnie przy placu powstała pierwsza fabryka Scheiblera, tzw. Centrala, jego pałac oraz pierwsze domy dla robotników.
Powstało 6 domów familijnych - 5 piętrowych i 1 parterowy. Budynek parterowy znajdował się przy ulicy Wodnej i nie zachował się do naszych czasów, natomiast piętrowe stoją do dzisiaj. Od frontu elewacje są proste, surowe, bez żadnych ozdób. Od strony podwórek mają okazałe przybudówki, w których mieszczą się klatki schodowe. I właśnie taki widok mamy przed oczami.

     Skręcamy w ulicę Miedzianą - krótką uliczkę łączącą ulice Wodną i Przędzalnianą.
Po lewej stronie, pod numerem 4, znajduje się willa miejska z początku XX wieku.

Za nią ciekawa kamienica, a po przeciwnej stronie budynek Szkoły Podstawowej nr 170 im. Anieli Krzywoń.
     Na rogu z ulicą Wysoka powstaje nowy budynek mieszkalny w miejscu starego parterowego domku.
     Po przeciwnej stronie ulicy Wysokiej zwraca uwagę mural przedstawiający gołębia. Został on namalowany przez artystów z Detroit.

     Skręcamy w lewo ulicę Wysoką. Kilka posesji dalej po lewej stronie znajduje się boisko sportowe szkoły salezjańskiej.

     Po prawej stronie, na rogu z ulicą Nawrot, zwraca uwagę pięknie zagospodarowany teren. Dawna willa i budynki gospodarcze zostały wyremontowane i przebudowane kilka lat temu. Niestety w czasie remontu nadbudowano górne piętro co zniszczyło kompozycję budynku. Zlikwidowano także niektóre elementy dekoracyjne, m.in. charakterystyczne szprosy w oknach.

     Za ulicą Nawrot, pod numerem 28, znajduje się willa wzniesiona w 1905 roku. W 1914 roku willę wykupiło Łódzkie Chrześcijańskie Towarzystwo Dobroczynności z przeznaczeniem na Ochronkę dla dzieci powstałą w 1899 roku z inicjatywy Jadwigi i Joanny Arkuszewskich przy ulicy Nowej 7. Ochronka działała do II wojny światowej. Obecnie w tym budynku działa Przedszkole Miejskie nr 15 "Pod dębami".

 

         Pod numerem 22 od frontu znajduje się kamienica,

a w podwórku budynek dawnej fabryki.

Znajdowała się tu fabryka Krystiana Bigge założona w 1898 roku. W 1922 roku zakłady kupiło Towarzystwo Tekstylne W. Inlender, które uruchomiło tu tkalnię wyrobów bawełnianych. W latach 1932-1939 działała tu Tkalnia Mechaniczna "Wysoka".
Ciekawostką jest kwietnik na podwórku urządzony we włazie kanalizacyjnym przywiezionym z Wrocławie. Na klapie włazu napis: „Städtische Wasserwerke Breslau” - Miejskie Przedsiębiorstwo Wodociągowe Wrocław.

 

     W następnym podwórku warto zwrócić uwagę na szedowy dach oraz szczyt kamienicy przy ulicy Przędzalnianej 13 z dekoracyjnym ceglanym motywem.

     Kolejna kamienica, na którą warto zwrócić uwagę znajduje się pod numerem 8. Musimy ją minąć i spojrzeć na ścianę szczytową, na której znajduje się ceglany krzyż.

     Dochodzimy do ulicy Tuwima. Na rogu z ulicą Tramwajową zwraca uwagę okazała kamienica (Tuwima 86) wzniesiona około 1910 roku dla małżonków Grass w stylu późnej secesji. W sieni kamienicy znajdują się piękne sztukaterie, niestety dostęp do nich jest teraz utrudniony odkąd zamontowano domofony.

 

 

 

 

     Na wprost nas był wiadukt kolejowy nad ulicą Tramwajową. Pierwotnie był tu przepust wybudowany w czasie budowy nasypu kolejowego, który stanowił ciasne przejście tylko dla jednej osoby. W trakcie dużych opadów i roztopów przepust był zalewany. Podczas deszczowych dni przy jego wylocie stało kilku miejscowych osiłków przenoszących za kilkanaście groszy przechodniów, którzy nie chcieli moczyć nóg w głębokim rozlewisku. Wiadukt został wybudowany w latach 1935-1937. Został rozebrany w 2015 i zastąpiony nowym.

     Za wiaduktem widoczne zabudowania pierwszej w Łodzi zajezdni tramwajowej ... ale o tym na innym spacerze. My natomiast skręcamy w prawo w ulicę Tuwima i następnie w prawo w ulicę Nową, która swoją nazwę zawdzięcza Nowej Dzielnicy.
     Pod numerem 5 znajduje się dawna fabryka Jana i Kazimierza Arkuszewskich. Fabryka jako jedna z pierwszych w Polsce produkowała instalacje centralnego ogrzewania, a także urządzenia wodociągowe, kanalizacyjne, wentylacyjne. W 1911 roku Arkuszewscy sprzedali zakład Rudolfowi Plauerowi.

Warto również wspomnieć, że w latach 1889-1901 jako kierownik pracował tu Artur Gliszczyński - dziennikarz, felietonista i satyryk, autor wierszy i książek o Łodzi.
Ciekawostką jest również nagrobek z 1915 roku, który znajduje się po prawej stronie posesji. Na nagrobku napis: „FREIWILLIGER, R. PETERSEN, 3K. INF. REG. 150, † 10.3.1915”.

     Przy następnej posesji, pod numerem 7, znajduje się budynek mieszkalny. To w nim uruchomiono Ochronkę Chrześcijańskiego Towarzystwa Dobroczynności założoną przez żony Jana i Kazimierza Arkuszewskich. W 1903 roku ochronka została przeniesiona na ulicę Przędzalnianą 6, na tyły fabryki Arkuszewskich, a w 1914 roku do willi przy ulicy Wysokiej 28, którą oglądaliśmy wcześniej.

     Dalej po lewej stronie znajduje się budynek szkolny zajmowany przez najstarszą łódzką szkołę średnią, czyli II Liceum Ogólnokształcące im. Gabriela Narutowicza. Szkoła powstała w 1904 roku jako Prywatna Męska Szkoła Józefa Radwańskiego i pierwotnie znajdowała się przy ulicy Cegielnianej 11, czyli dzisiejszej Więckowskiego 24. W 1906 roku szkoła została przemianowana na Prywatne Progimnazjum Męskie Filologiczne J. Radwańskiego i jako pierwsza w Łodzi otrzymała pozwolenie na naukę w języku polskim. Szkołę przeniesiono do nieistniejącego już dziś budynku przy ulicy Zachodniej 9. W 1918 roku właścicielem szkoły został dotychczasowy nauczyciel Kazimierz Tomaszewski, zmieniono jej nazwę na Gimnazjum Klasyczne Kazimierza Tomaszewskiego i przeniesiono na ulicę Ogrodową 26. W 1929 roku szkoła została upaństwowiona i rozpoczęła działalność jako gimnazjum państwowe im. Pierwszego Prezydenta Rzeczypospolitej Gabriela Narutowicza. W 1933 roku szkoła przeniosła się do budynku przy ulicy Targowej 63, w którym istniała, z przerwą wojenną, do 1964 roku. Po II wojnie światowej w tym samym budynku funkcjonowała łódzka "Filmówka" i to z jej powodów II LO musiało po raz kolejny zmienić swoją siedzibę. Od 1964 roku mieści się przy ulicy Nowej 11/13.

Przed budynkiem szkoły stoi popiersie jej patrona, Gabriela Narutowicza. Pomysł jego budowy zrodził się w 1978 roku, ale zrealizowano go dopiero w 1984 roku. Pomnik został zaprojektowany przez Wacława Wołosewicza, ale po jego śmierci został dokończony przez Kazimierza Karpińskiego.

     Idziemy dalej ulicą Nową. Na skrzyżowaniu z ulicą Nawrot uwagę zwraca dawny kościół mariawitów, dzisiejszy rzymskokatolicki p.w. św. Piotra i Pawła.
     Na rogu ulic Nowej i Nawrot znajduje się budynek przychodni, który dawniej pełnił funkcję szpitala pediatrycznego im. S. Popowskiego, a po 1966 roku oddziału obserwacyjno-zakaźnego szpitala im. J. Korczaka.
    Za budynkiem przychodni widoczny jest gmach przebudowanej fabryki trykotów Dziembora i Niedźwiedzińskiego znajdującej się przy ul. Kopcińskiego 73/75. Fabryka została założona w 1912 roku, a już w 1923 roku zlikwidowano spółkę, a fabrykę podzielono na 2 części. Po II wojnie światowej znajdowały się tu magazyny Państwowej Centrali Handlowej, w tym Domu Handlowego Uniwersal. Obecnie w zmodernizowanym budynku mieści się siedziba banku ING.

      Nasz spacer kończymy przy ulicy Piłsudskiego spojrzeniem na dawną kamienicę Sindermana i szpital im. J. Korczaka ... ale o nich przy innej okazji.

Opracowała Marta Domańska