O tym miejscu powstało już wiele opracowań, dlatego my nie będziemy kusić się o dogłębną analizę historyczną. Chcielibyśmy zabrać Was na spacer śladem wycieczki z cyklu Szczególne spacery po Łodzi. Jej trasa prowadziła nas po miejscach, które związane są z tragiczną historią budowy tego węzła kolejowego. Ale po kolei.
Spacer rozpoczęliśmy od kilku słów na temat części miasta, w której się znajdujemy. Olechów to dawna kolonia rolnicza, która powstała pod koniec XVIII wieku na terenach należących do kapituły krakowskiej. Założył ją kanonik Paweł Olechowski i to od jego nazwiska wzięła swoją nazwę. W czasie zaboru pruskiego tereny te przeszły na własność państwa. Ciekawostką jest, że w 1839 roku Olechów został przekazany w dzierżawę hrabiemu Wacławowi Gutakowskiemu. Tereny nieopodal Łodzi były rekompensatą za jego dobra nadbiebrzańskie. Na nich bowiem powstała potężna twierdza nazywana rosyjskim Verdun. Twierdza Osowiec w czasie I wojny światowej broniła się przez 6,5 miesiąca i nigdy nie została zdobyta.
W połowie XIX wieku Olechów kupiła rodzina Szerszeńskich. Do nich należały także m.in. Mileszki i Wiskitno.
W 1940 roku Niemcy włączyli Olechów w granice Łodzi. Władze polskie potwierdziły to w 1946 roku.
Nasz spacer zaczynamy na rogu ulic Zakładowej i Dyspozytorskiej.
Będziemy wędrować najpierw przez osiedle wybudowane w czasie II wojny światowej, później zielonymi terenami ulicy Przylesie, żeby dotrzeć do ulicy Polskich Kolei Państwowych i nią do stacji PKP Łódź-Olechów. Żeby jednak nasz spacer miał historyczną chronologię zaczniemy od węzła kolejowego Łódź-Olechów.
Linia kolejowa została poprowadzona do Łodzi po raz pierwszy w 1865 roku. Była to kolej fabryczna, która łączyła miasto z koleją warszawsko-wiedeńską. Kolejny fragment linii powstał w 1903 roku łącząc Łódź z koleją kaliską. Obie te linie połączyła tzw. kolej obwodowa, rozbudowana później w latach 80. XX wieku.
W okresie międzywojennym podjęto decyzję o budowie linii kolejowej do Tomaszowa Mazowickiego. Miała prowadzić z Chojen, przez Olechów, Bedoń i Mikołajew. Te plany przerwał wybuch II wojny światowej. Do tej koncepcji powrócili hitlerowcy w 1940 roku.
Prace nad węzłem trwały w latach 1940-1944. Budowali go jeńcy z obozów pracy przymusowej oraz getta Litzmannstadt. Wokół terenu budowy powstało kilka obozów jenieckich. Początkowo przeznaczone były dla Polaków, później także dla jeńców radzieckich. Baraki stały pomiędzy budowaną linią kolejową a dzisiejszą ulicą Zakładową. Kolejny obóz, tym razem dla jeńców angielskich, powstał w połowie 1942 roku przy obecnej ulicy Przylesie. W 14 barakach Anglicy mieszkali do 1943 roku. Byli lepiej traktowani niż pozostali więźniowie, mieli także lepsze warunki mieszkaniowe. Te budynki przetrwały do dzisiaj i stanowią dziś domy mieszkalne.
Dla pracowników niemieckich, którzy nadzorowali budowę linii kolejowej, w 1942 roku wzniesiono osiedle mieszkaniowe przy ulicy Dyspozytorskiej. Powstały 2 budynki wielorodzinne i 6 jednorodzinnych typu szeregowego. 2 parterowe wzniesiono w czasie wojny. Pozostałe miały tylko fundamenty, a mury dokończono w latach 50. XX wieku.
Po prawej stronie ulicy wybudowano wielorodzinny, dwukondygnacyjny budynek w kształcie litery L ze sklepem na dole. Dziś jest to budynek mieszkalny i siedziba rady osiedla.
Dalej po lewej stronie ciągną się budynki szeregowe. Osiedle kończy wybudowany w poprzek drogi drugi budynek wielorodzinny.
W latach 50. XX wieku do osiedla dobudowano 2 bloki. Wzniesiono je w charakterystycznym dla tamtych czasów socrealistycznym stylu.
Jak podają autorzy pracy zbiorowej pod redakcją S. Abramowicza i A. Głowackiego "Obozy hitlerowskie w Łodzi" cały teren olechowskiego obozu pracy przymusowej ogrodzony był drutem kolczastym i nadzorowany przez strażników uzbrojonych w karabiny. Stosowano w nich typowe dla hitlerowskiego obozu koncentracyjnego metody wyniszczania ludności oraz terror. Praca fizyczna, którą wykonywali więźniowie, była wyjątkowo ciężka i trwała do 12 godzin na dobę. Więźniów zmuszano do pracy ponad fizyczne możliwości, aż do krańcowego wyczerpania. Więźniowie używani byli np. do transportu szyn o długości 15-18 m i ciężarze do 900 kg, które dźwigali na plecach, niosąc je na dłuższych odcinkach. Każdą próbę odpoczynku w czasie pracy, czy zaprzestania jej, a nawet wyprostowania pleców, karano biciem. Więźniów, którzy padali z wyczerpania, dobijano. Stosowano różne kary fizyczne; bito kolbami karabinów, trzonkami łopat aż do utraty przytomności. Karano śmiercią za każdą próbę oddalenia się z miejsca pracy, czy próbę opuszczenia obozu, choćby w poszukiwaniu żywności. Racje żywnościowe były minimalne. Więźniowie otrzymywali na śniadanie czarną kawę bez cukru i jedną kromkę chleba, zaś na obiad wodnistą zupę. Śledztwo przeprowadzone w sprawie zbrodni popełnionych w czasie okupacji przy budowie węzła kolejowego w Olechowie ujawniło znaczną liczbę zabójstw, w szczególności obywateli polskich pochodzenia żydowskiego.
Dlatego można uznać, że teren węzła kolejowego jest wielkim cmentarzem.
Historia budowy węzła kolejowego Łódź-Olechów upamiętniona jest w 2 miejscach. Pierwsze z nich znajduje się w miejscu dawnej krańcówki autobusowej, tuż za dzisiejszym przystankiem Zakładowa/Dyspozytorska. Na niewielkim podwyższeniu ułożonym z kamieni/bruku stoi głaz z tablicą pamiątkową: "W tym miejscu w latach 1940-1944 / znajdował się hitlerowski obóz / pracy dla Polaków, Rosjan, Żydów / i innych narodowości pracujących / przymusowo przy budowie / węzła kolejowego Łódź-Olechów / Dla tysięcy / zamordowanych tu ludzi / grobem stały się / nasypy kolejowe i okoliczne lasy / W hołdzie Więźniom obozu / mieszkańcy / Andrzejowa, Olechowa i Łodzi". Pomnik został zaprojektowany tak, że swoją formą przypomina jakby ziemny grobowiec/kurhan usypany na kolejowych torach.
Drugi znajduje się na stacji Łódź-Olechów. Jest to tablica pamiątkowa, a właściwie 2 tablice.
- "Miejsce / byłego obozu / hitlerowskiego / w latach / 1940-1945";
- "18. ZBoWiD / W XXXI rocznicę zwycięstwa / nad faszyzmem hitlerowskim / kolejarzom poległym w walce, / zamęczonym w katowniach / i obozach zagłady – żołnierzom / września, żołnierzom Armii / Czerwonej i Ludowego Wojska / Polskiego oraz Armii / Sprzymierzonych w okresie / II wojny światowej, członkom / Ruchu Oporu i partyzantom / z lat walki 1939-1945. / Kolejarze węzła PKP Łódź-Olechów / Łódź / kwiecień / 1976 rok".
Czy na tej trasie znajdziemy też inne ciekawe elementy nie związane z tragiczną historią tego miejsca? No pewnie. Pokażemy je zgodnie z trasą spaceru.
Na budynku przy Dyspozytorskiej 2 znajdziemy znak wysokościowy, czyli reper.
Spacer rozpoczęliśmy od kilku słów na temat części miasta, w której się znajdujemy. Olechów to dawna kolonia rolnicza, która powstała pod koniec XVIII wieku na terenach należących do kapituły krakowskiej. Założył ją kanonik Paweł Olechowski i to od jego nazwiska wzięła swoją nazwę. W czasie zaboru pruskiego tereny te przeszły na własność państwa. Ciekawostką jest, że w 1839 roku Olechów został przekazany w dzierżawę hrabiemu Wacławowi Gutakowskiemu. Tereny nieopodal Łodzi były rekompensatą za jego dobra nadbiebrzańskie. Na nich bowiem powstała potężna twierdza nazywana rosyjskim Verdun. Twierdza Osowiec w czasie I wojny światowej broniła się przez 6,5 miesiąca i nigdy nie została zdobyta.
W połowie XIX wieku Olechów kupiła rodzina Szerszeńskich. Do nich należały także m.in. Mileszki i Wiskitno.
W 1940 roku Niemcy włączyli Olechów w granice Łodzi. Władze polskie potwierdziły to w 1946 roku.
Nasz spacer zaczynamy na rogu ulic Zakładowej i Dyspozytorskiej.
Będziemy wędrować najpierw przez osiedle wybudowane w czasie II wojny światowej, później zielonymi terenami ulicy Przylesie, żeby dotrzeć do ulicy Polskich Kolei Państwowych i nią do stacji PKP Łódź-Olechów. Żeby jednak nasz spacer miał historyczną chronologię zaczniemy od węzła kolejowego Łódź-Olechów.
Linia kolejowa została poprowadzona do Łodzi po raz pierwszy w 1865 roku. Była to kolej fabryczna, która łączyła miasto z koleją warszawsko-wiedeńską. Kolejny fragment linii powstał w 1903 roku łącząc Łódź z koleją kaliską. Obie te linie połączyła tzw. kolej obwodowa, rozbudowana później w latach 80. XX wieku.
W okresie międzywojennym podjęto decyzję o budowie linii kolejowej do Tomaszowa Mazowickiego. Miała prowadzić z Chojen, przez Olechów, Bedoń i Mikołajew. Te plany przerwał wybuch II wojny światowej. Do tej koncepcji powrócili hitlerowcy w 1940 roku.
Prace nad węzłem trwały w latach 1940-1944. Budowali go jeńcy z obozów pracy przymusowej oraz getta Litzmannstadt. Wokół terenu budowy powstało kilka obozów jenieckich. Początkowo przeznaczone były dla Polaków, później także dla jeńców radzieckich. Baraki stały pomiędzy budowaną linią kolejową a dzisiejszą ulicą Zakładową. Kolejny obóz, tym razem dla jeńców angielskich, powstał w połowie 1942 roku przy obecnej ulicy Przylesie. W 14 barakach Anglicy mieszkali do 1943 roku. Byli lepiej traktowani niż pozostali więźniowie, mieli także lepsze warunki mieszkaniowe. Te budynki przetrwały do dzisiaj i stanowią dziś domy mieszkalne.
Dla pracowników niemieckich, którzy nadzorowali budowę linii kolejowej, w 1942 roku wzniesiono osiedle mieszkaniowe przy ulicy Dyspozytorskiej. Powstały 2 budynki wielorodzinne i 6 jednorodzinnych typu szeregowego. 2 parterowe wzniesiono w czasie wojny. Pozostałe miały tylko fundamenty, a mury dokończono w latach 50. XX wieku.
Po prawej stronie ulicy wybudowano wielorodzinny, dwukondygnacyjny budynek w kształcie litery L ze sklepem na dole. Dziś jest to budynek mieszkalny i siedziba rady osiedla.
Dalej po lewej stronie ciągną się budynki szeregowe. Osiedle kończy wybudowany w poprzek drogi drugi budynek wielorodzinny.
W latach 50. XX wieku do osiedla dobudowano 2 bloki. Wzniesiono je w charakterystycznym dla tamtych czasów socrealistycznym stylu.
Jak podają autorzy pracy zbiorowej pod redakcją S. Abramowicza i A. Głowackiego "Obozy hitlerowskie w Łodzi" cały teren olechowskiego obozu pracy przymusowej ogrodzony był drutem kolczastym i nadzorowany przez strażników uzbrojonych w karabiny. Stosowano w nich typowe dla hitlerowskiego obozu koncentracyjnego metody wyniszczania ludności oraz terror. Praca fizyczna, którą wykonywali więźniowie, była wyjątkowo ciężka i trwała do 12 godzin na dobę. Więźniów zmuszano do pracy ponad fizyczne możliwości, aż do krańcowego wyczerpania. Więźniowie używani byli np. do transportu szyn o długości 15-18 m i ciężarze do 900 kg, które dźwigali na plecach, niosąc je na dłuższych odcinkach. Każdą próbę odpoczynku w czasie pracy, czy zaprzestania jej, a nawet wyprostowania pleców, karano biciem. Więźniów, którzy padali z wyczerpania, dobijano. Stosowano różne kary fizyczne; bito kolbami karabinów, trzonkami łopat aż do utraty przytomności. Karano śmiercią za każdą próbę oddalenia się z miejsca pracy, czy próbę opuszczenia obozu, choćby w poszukiwaniu żywności. Racje żywnościowe były minimalne. Więźniowie otrzymywali na śniadanie czarną kawę bez cukru i jedną kromkę chleba, zaś na obiad wodnistą zupę. Śledztwo przeprowadzone w sprawie zbrodni popełnionych w czasie okupacji przy budowie węzła kolejowego w Olechowie ujawniło znaczną liczbę zabójstw, w szczególności obywateli polskich pochodzenia żydowskiego.
Dlatego można uznać, że teren węzła kolejowego jest wielkim cmentarzem.
Drugi znajduje się na stacji Łódź-Olechów. Jest to tablica pamiątkowa, a właściwie 2 tablice.
- "Miejsce / byłego obozu / hitlerowskiego / w latach / 1940-1945";
- "18. ZBoWiD / W XXXI rocznicę zwycięstwa / nad faszyzmem hitlerowskim / kolejarzom poległym w walce, / zamęczonym w katowniach / i obozach zagłady – żołnierzom / września, żołnierzom Armii / Czerwonej i Ludowego Wojska / Polskiego oraz Armii / Sprzymierzonych w okresie / II wojny światowej, członkom / Ruchu Oporu i partyzantom / z lat walki 1939-1945. / Kolejarze węzła PKP Łódź-Olechów / Łódź / kwiecień / 1976 rok".
Czy na tej trasie znajdziemy też inne ciekawe elementy nie związane z tragiczną historią tego miejsca? No pewnie. Pokażemy je zgodnie z trasą spaceru.
Na budynku przy Dyspozytorskiej 2 znajdziemy znak wysokościowy, czyli reper.
Po prawej stronie ulicy Dyspozytorskiej ciągnie się dziś dziki, zielony tern. Kiedyś był tu niewielki park i boisko, jednak z czasem mieszkańcy przestali używać tych obiektów. Tylko mały fragment tego terenu jest dziś zadbany i prowadzi do niego kilka ścieżek. To niewielka kapliczka z tabliczką "Matko Boża / módl się / za nami". Pierwotnie była tu mała drewniana kapliczka na drzewie. Z czasem postawiono murowaną. Jeszcze kilka lat temu była zaniedbana, dziś widać, że mieszkańcy na nowo o nią dbają.
Ogródki działkowe, które ciągną się za osiedlem w kierunku ulicy Trakcyjnej to wiosną super miejsce do podglądania przyrody. I nie mówimy tylko o kwiatach i innych roślinach,
ale także ptaki, m.in. dzięcioły.
Skręcamy w prawo w ulicę Trakcyjną i przechodzimy pod wiaduktem Autostrady Bursztynowej, czyli A1.
Za autostradą wchodzimy w urokliwe tereny zielone. Ulicą Przylesie wędrujemy w stronę Gajcego.
Byłoby tu jeszcze ładniej, gdyby nie wszędobylskie śmieci.
Co ciekawe, przy ulicy Przylesie spotykamy budynki z adresem Dyspozytorska. Mimo tego, że jesteśmy po drugiej stronie autostrady niż osiedle wybudowane w czasie II wojny światowej, o którym pisaliśmy wcześniej, działki tutaj należą do tej samej ulicy.
Przy Gajcego przechodzimy na drugą stronę ulicy i idziemy w stronę ulicy PKP nieco dookoła, przez dawną krańcówkę autobusową.
Można stąd zrobić całkiem w porządku zdjęcia komunikacyjne, co chłopaki oczywiście wykorzystują i do naszej kolekcji zdjęć autobusów MPK dołącza ISUZU.
Idąc ulicą PKP po raz kolejny dochodzimy do autostrady i ponownie przechodzimy pod wiaduktem. Przy okazji wita nas kolejny raz piękna wiosna w postaci podbiałów.
Za autostradą wchodzimy już na teren stacji PKP Łódź-Olechów.
Nie przechodzimy na drugą stronę torów tylko idziemy wzdłuż nich, żeby dojść do budynków dyrekcji PKP Cargo (ul. Blocha 15).
Jeśli odwrócimy się, by spojrzeć pod wiadukt, w oddali ujrzymy jeszcze jeden ciekawy obiekt. To wiadukt kolejowy na linii Olechów-Andrzejów, nad torami Olechów-Bedoń.
Najlepsze dojście do niego jest od ulicy Przylesie, obok osiedla/baraków, czyli terenu dawnego obozu dla jeńców angielskich, o którym wspominaliśmy wcześniej.
Oprócz miejsca pamięci, o którym pisaliśmy wcześniej, wśród budynków PKP Cargo warto też zwrócić uwagę na:
- parowóz Pt-47 - majestatycznie i dostojnie prezentuje się wśród zabudowań. Potężna bryła parowozu wzbudza zachwyt. Ten egzemplarz został wykonany w 1948 roku jako pierwszy z serii parowozów PT-47. Pracował na wielu stacjach, ostatnio na Łódź-Kaliska. W 1989 roku zakończył służbę. Przez 9 lat stał jako pomnik na dworcu Łódź-Kaliska, a w 1998 roku został przetransportowany na Olechów. W 2008 roku został wyremontowany i ustawiony jako pomnik.
- ośkę pociągu;
- starą zabudowę stacji - budynek kotłowni;
- wieżę wodną;
- kolorowe obudowy kwietników. Na każdej z nich znajduje się inny wzór.
Kładką nad torami dotrzemy do stacji PKP Łódź-Olechów Wschód i krańcówki autobusowej Feliksin.
Opracowała Marta Domańska.
Zdjęcia Marta i Krzysztof Domańscy.
Na takim wyjeździe na pewno przyda wam się kamizelka ratunkowa. My zawsze mamy przy sobie kamimzelki gdy jesteśmy nad wodą. O nieszczęście nie trudno. Dlatego uważam, że lepiej się odpowiednio zabezpieczyć niz później płakac.
OdpowiedzUsuń