Łódź - Parki Źródliska I i II

     Wiosna tuż tuż, czas więc przypomnieć sobie o łódzkiej zieleni. Pamiętajmy przy tym, że Łódź nie jest wcale miastem szarym, jest miastem zielonym o czym najlepiej świadczy trzecia pozycja wśród polskich miast w rankingu powierzchni zielonych przypadających na powierzchnię miasta. Łódź wyprzedzają jedynie Warszawa i Szczecin.
     Historia najstarszych parków w Łodzi rozpoczyna się w 1840 roku, kiedy to do Łodzi dołączono Nową Dzielnicę - teren wydzielony z lasów rządowych. Fragment tych terenów był zbyt podmokły, żeby nadawał się pod zabudowę, dlatego został przekształcony w pierwszy miejski park zwany wówczas Ogrodem Spacerowym. Powstał on pomiędzy dzisiejszymi ulicami Piłsudskiego, Przędzalnianą, Fabryczną i Targową i liczył około 20 ha. Z czasem został częściowo okrojony, a następnie podzielony na dwie części ... ale po kolei.
     Pierwszy plan parku powstał w 1843 roku. Zakładał on jedynie dwie aleje przecinające park po skosie, a w miejscu ich skrzyżowania niewielki placyk. Większość terenu miała charakter typowo leśny.
     Około lat 50. XIX wieku pojawiły się w użytku nazwy Kwela i Źródliska, które przez jakiś czas funkcjonowały równolegle, aby w końcu utrwaliła się nazwa Źródliska. Nazwa ta wiązała się z licznie występującymi na tym terenie źródłami, które obfitowały w wodę i były powodem zalewania okolicznych terenów. Stąd pochodziła dawna nazwa placu Zwycięstwa, czyli Wodny Rynek, oraz nazwa ulicy Wodnej.
     W 1854 roku nastąpił podział parku. Część położona po stronie ulicy Targowej została sprzedana Karolowi Scheiblerowi, który zagospodarował ją na swój prywatny ogród, ale o nim w dalszej części naszego spaceru.
     W 1880 roku park został wydzierżawiony dyrektorowi zakładów Scheiblera, Wagnerowi, ale nie dbał on o park i dlatego wkrótce dzierżawę mu odebrano. W latach 1885-1905 natomiast parkiem zarządzało Towarzystwo Akcyjnego K. Scheiblera.
     Doniosłym wydarzeniem w dziejach parku była I Ogólna wystawa ogrodnicza dla Guberni Piotrkowskiej zorganizowana w 1892 roku przez Towarzystwo Ogrodnicze Warszawskie. Dla potrzeb wystawy uporządkowano park, wybudowano pawilony wystawiennicze, altanę dla orkiestry, cukiernię, dwie restauracje i scenę dla teatru. Wystawa przyciągnęła wielu zwiedzających. Warto dodać, że wśród wystawców, obok profesjonalnych firm ogrodniczych, byli także łódzcy fabrykanci, m.in. Scheiblerowie, Poznańscy, Geyerowie. Pawilon Anny Scheiblerowej tak zachwycił organizatorów, że przyznano jej złoty medal, który wcześniej nie był przewidziany w regulaminie wystawy.
     W 1905 roku, w związku z rewolucyjnymi zamieszkami, zamknięto furtkę od strony ulicy Fabrycznej, a w 1908 roku cały park.
     W latach 1923-1925 park został przebudowany według projektu Edwarda Ciszkiewicza. Stworzono wtedy nowoczesny, wielkomiejski park, wykopano staw, a alejki parkowe poprowadzono owalnie i eliptycznie po całym terenie parku. Taki układ przetrwał w niemal niezmienionej formie do dzisiaj.
     Kolejna przebudowa parku miała miejsce w latach 1931-1935 według projektu Stefana Rogowicza, ale dotyczyły głównie robót ogrodniczych i nie wpłynęła na układ przestrzenny parku. Powstała wtedy duża rabata kwiatowa na wprost wejścia od alei Piłsudskiego.

     W czasie II wojny światowej park przeznaczony był tylko dla Niemców. Po koniec wojny rozebrano ogrodzenie.
     W latach 50. XX wieku przeprowadzono prace porządkowe w parku. W 1984 roku wpisano park do rejestru zabytków, a w 1990 roku uznano go za zbiorowy pomnik przyrody. W latach 1993-1994 został ponownie ogrodzony.
     Należy również wspomnieć, że od początku swego istnienia park był miejscem gier, zabaw i spotkań towarzyskich. Pierwsza iluminowana zabawa publiczna odbyła się w 1856 roku. Najbardziej znaczącym świętem, jakie odbywało się w parku były tzw. Fajki, czyli obchody Zielonych Świątek.
     Tyle wystarczy tytułem wstępu i historii najstarszego łódzkiego parku - parku Źródliska I liczącego dzisiaj ponad 11 ha powierzchni. Więcej można było usłyszeć na spacerze :)
     Na nasz spacer ruszamy spod głównego wejścia od strony alei Piłsudskiego. Pierwszy przystanek robimy przy rzeźbie Wróbla Ćwirka odsłoniętej 21 marca 2013 roku w ramach szlaku "Bajkowej Łodzi". Rzeźba przypomina jeden z seriali łódzkiego SE-MA-FORa "Przygód kilka Wróbla Ćwirka" emitowany w latach 1983-1989.

     Kolejny punkt na naszej trasie do palmiarnia. Jej działalność rozpoczęła się w 1956 roku, ale historia budynku, w którym się znajdowała jest znacznie wcześniejsza. W 1914 roku Rosjanie wybudowali w parku niewielki budynek, który nie został jednak przez nich wykorzystany. W latach 1916-1925 była tu stołówka dla bezrobotnych, następnie zaś budynek przekształcono w szklarnię. Umieszczono w nim okazy roślin egzotycznych zdeponowanie w czasie I wojny światowej przez łódzkich fabrykantów w miejskich szklarniach. Po II wojnie światowej na bazie tych okazów zorganizowano łódzką palmiarnię. Palmom tak spodobało się w parku Źródliska, że wrosły mocno w ziemię i znacznie wyrosły. Wkrótce niewielki budyneczek stał się zbyt mały i konieczna była jego rozbudowa. Pod koniec lat 90. XX wieku budynek, mimo kolejnych przebudów, był już byt mały. Zapadła wtedy decyzja o wybudowaniu nowego budynku, który wzniesiono w latach 1999-2002. Wokół starego pawilonu wybudowano nowy, szklany gmach i dopiero po jego ukończeniu rozebrano stary budynek.

     Warto zwrócić uwagę na niewielki klombik przed palmiarnią, na którym rosną krzewy ostrokrzewu, znane z ilustracji bożonarodzeniowych.
     Ruszamy aleją wzdłuż ogrodzenia parku kierując się w stronę ulicy Przędzalnianej. Po drodze mijamy malownicze głazy ustawione na trawnikach oraz kępę azalii.

     Za budynkiem palmiarni oglądamy ogrodzony Szkolny Ogród Botaniczny. Liczący 1 ha teren dydaktyczny założono w 1930 roku.
     Idąc aleją wzdłuż ogrodzenia mijamy pomnikowe okazy dębów szypułkowych. Szypułki to, mówiąc najprościej, niewielkie gałązeczki, na których zwisają żołędzie. Jeśli żołędzie są na szypułkach, to liście dębu mają bardzo krótkie ogonki i taki okaz jest dębem szypułkowym, natomiast jeśli żołędzie rosną bezpośrednio na gałęzi, a liście mają długie ogonki to jest to dąb bezszypułkowy.

Rosną tu także m.in. kasztanowce i buki. Warto przy tym podkreślić, że drzewo które kwitnie na matury to właśnie kasztanowiec, a nie kasztan jak popularnie błędnie jest nazywany. Kasztan to owoc tego drzewa. Buki natomiast są drzewami o szarej, gładkiej korze. Ich owoce to niewielkie szyszeczki, w których znajdują się po 4 nasionka. Ciekawostką jest, że z tych nasionek, zwanych orzeszkami, można parzyć kawę przypominającą podobno w smaku kawę zbożową.
Dochodząc do końca tej alei docieramy do kępy drzew i krzewów iglastych, wśród których znajdują się m.in. świerki srebrzyste i modrzewie. Wspomnieć trzeba, że modrzew to jedyne drzewo iglaste, które zrzuca igły na zimę.

     Skręcamy w prawo w alejkę prowadzącą w stronę stawu. Malowniczo prezentują się nad nim wierzby płaczące.

     Następnie skręcamy w lewo w stronę ulicy Fabrycznej mijając po drodze rozległe trawniki, na których w słoneczne dni spotkać można biwakujących Łodzian.

Warto też spojrzeć na piękne okazy dębów, które mijamy.

Dochodzimy do furtki. Przed nami wznoszą się budynki osiedla mieszkaniowego dla robotników zakładów Scheiblera oraz dawne magazyny, a dzisiaj nowoczesne biurowce Textorial Park. Nie wychodzimy z parku tylko ponownie zawracamy w stronę alei Piłsudskiego idąc wzdłuż dużego placu zabaw dla dzieci. Za placem zabaw znajduje się zaniedbany teren, który kiedyś był częścią fabryki Scheiblera. Obecnie należy do prywatnego inwestora, który w 2008 roku rozebrał budynki, a na ich miejscu miał postawić osiedle mieszkaniowe.
     Po raz kolejny skręcamy w pierwszą alejkę w prawo. Przechodzimy pomiędzy grabami i bukami

i skręcamy w lewo w stronę niewielkiego budynku. Jest to tzw. domek ogrodnika. Budynek wzniesiono w 1880 roku z przeznaczeniem na restaurację. W okresie międzywojennym mieszkał tu ogrodnik i dozorca parku. Po II wojnie światowej mieściła się tu natomiast siedziba Oddziału Konserwacji Zieleni Łódzkiego Przedsiębiorstwa Ogrodniczego. Od połowy lat 90. XX wieku budynek stał pusty. W latach 2008-2010 domek gruntownie wyremontowano. W lipcu 2011 roku wynajęto go ASP.

Obecnie na budynku wisi baner z informacją, że powstaje tu Tubajka.

     Warto zajrzeć także za budynek "domku ogrodnika". Rośnie tam piękny okaz ostrokrzewu - tym razem wielkości niewielkiego drzewa, a nie typowego niskiego krzewu.

     Nieopodal domku ogrodnika stoi altana wzniesiona w 1892 roku na potrzeby wystawy ogrodniczej. W tej altanie przygrywała zwiedzającym wystawę orkiestra fabryka zakładów Scheiblera. Altana była wykorzystywana do około lat 60. XX wieku. Później niszczała. Została odnowiona kilka lat temu.

     Skręcamy w aleję prowadzącą do furtki od strony placu Zwycięstwa i wychodzimy z parku Źródliska I.
     Plac Zwycięstwa to dawny Wodny Rynek. Plac podzielony jest na 2 części aleją Piłsudskiego. Północna strona była dawniej targowiskiem, a dziś jest pustym placem. To przy niej stoją pierwsze famuły wybudowane przez Scheiblera dla inżynierów jego zakładów.

Część południowa została w 1880 roku wydzierżawiona przez Karola Scheiblera i zazieleniona. Powstał skwer, który mieszkańcy nazywali alejkami. Obecnie teren ten nadal pełni funkcję skweru, a od 2009 roku nosi imię Leona Niemczyka.
     Po lewej stronie mijamy zabudowania fabryczne. Pierwsze z nich powstały w latach 50. XIX wieku, kiedy Scheibler założył swoje przedsiębiorstwo przy Wodnym Rynku. Dlatego też zakłady te nazywano centralą.

     Następnie przechodzimy koło pałacu Scheiblerów. Budynek w obecnej formie powstał w latach 80. XIX wieku. W 1976 roku umieszczono tu Dział Kultury Filmowej i Teatralnej Muzeum Historii Miasta Łodzi, który ostatecznie w 1986 roku przekształcił się w Muzeum Kinematografii. Warto zajrzeć do środka, żeby zobaczyć nie tylko ciekawą wystawę filmową, ale przede wszystkim piękne wnętrza pałacu fabrykanckiego. Najmłodszych najbardziej zainteresuje wystawa animacji na poddaszu.

     Przed budynkiem Muzeum znajduje się kolejny pomnik z bajkowego szlaku. Tym razem spotkamy mu sympatyczne koty Filemona i Bonifacego odsłonięte 1 czerwca 2011 roku.

     Za pałacem skręcamy w lewo i przez furtkę wchodzimy do dawnego prywatnego ogrodu rodziny Scheiblerów, a dziś parku Źródliska II.

     Pierwotnie teren ten stanowił część Ogrodu Spacerowego. W 1854 roku został wykupiony przez Scheiblera. Z czasem przekształcił się w piękny ogród i przydomowy park zaprojektowane przez berlińską firmę ogrodniczą L. Spatha. Były tu fontanny, malowniczy staw, grota z tufu wulkanicznego, altanka dla orkiestry itp. Do dzisiaj zachowały się jedynie grota i odtworzona altanka.
     Zaraz przy wejściu naszą uwagę zwraca piękny, okazały platan. Drzewo o liściach zbliżonych kształtem do klonu, z charakterystyczną łuszczącą się korą i owocnikami w postaci "kolczastych bombek".

     Warto spojrzeć również na okazałe dęby, będące niewątpliwą ozdobą tej części parku.

     Wędrujemy alejką wzdłuż ogrodzenia. Po lewej stronie mijamy zniszczoną grotę z tufu wulkanicznego,

a za nią niewielki staw.

     Po lewej stronie, za ulicą Targową widoczne są zabudowania łódzkiej Filmówki, a wiosną w parku zachwyca żółte skupisko krzewów forsycji.

 Po przeciwnej stronie alejki zachwyca kompozycja drzew iglastych z górującą nad nimi daglezją o wąsatych szyszkach,

a nieco dalej wierzby płaczące rosnące na terenie podmokłym.

     Skręcamy w lewo, tak jak prowadzi nas aleja, wzdłuż ulicy Fabrycznej. Mijamy "drzewo miłości", czyli miłorząb, o liściach przypominających swym kształtem serduszka. Jest to żeński okaz tego drzewa.

     Za miłorzębem dostrzec możemy koryto niewielkiego strumienia, które przez znaczną część roku jest suche.

     Dochodzimy do kolejnego stawu i przed nim skręcamy w lewo, a następnie w pierwszą aleję w prawo.

Po prawej idziemy wzdłuż granicy dawnej fabryki Scheiblera.
     Kolistą aleją dochodzimy do trzech kolejnych punktów naszej wycieczki. Pierwszy z nich znajduje się po naszej prawej stronie. Jest to drewniana "altana chińska", w której dawniej grywała orkiestra dla Scheiblerów i ich gości.

Drugi to drzewo złożone z kilku pni rosnące na zielonym terenie po naszej lewej stronie. Jest to okazały przykład skrzydłorzecha kaukaskiego.

Ostatni to dwa piękne cisy rosnące na wprost i obok altanki. Są to najstarsze drzewa chronione w Polsce, a rok ustanowienia ich ochrony jest tożsamy z rokiem nadania Łodzi praw miejskich - 1423. Okazy z parku Źródliska są najgrubsze w naszym mieście.

     Skręcamy w lewo za altaną i wędrujemy w stronę pałacu. Po prawej stronie mijamy kolejny okaz, tym razem męski, miłorzębu.

     Skręcamy w lewo tak jak prowadzi nas aleja i dochodzimy do głównej parkowej alei, która wyprowadza nas z powrotem na plac Zwycięstwa. Tu kończymy nasz spacer.

Opracowała Marta Domańska.