Łódź - Gdańska

     Tym razem zapraszamy na dawną ulicą Długą, czyli na wirtualny spacer ulicą Gdańską.
     Nasz spacer rozpoczynamy przy ulicy Ogrodowej, przy której królują budynki należące do Izraela Kalmanowicza Poznańskiego. Widzimy dawną przędzalnię, w której mieści się obecnie hotel Andels, oraz tkalnię wysoką, w której mieści się dzisiaj Muzeum Sztuki "MS2". W głębi ulicy Ogrodowej dostrzegamy również bramę prowadzącą na teren fabryki, a dzisiaj do Manufaktury oraz największy w Europie pałac fabrykancki, dzisiejsze Muzeum Miasta. Jednak celem naszego spaceru jest dzisiaj ulica Gdańska, dlatego fabryce i pałacowy posyłamy tylko przelotne spojrzenie, a na dłużej zatrzymujemy się przy stojących na rogach ulic Ogrodowej i Gdańskiej famułach dla pracowników zakładów Poznańskiego. Budynki te zostały wzniesione w latach 1879-1896. Imponują swoim rozmiarem przypominając nieco wielkie zamczyska. Obecnie są w trakcie rewitalizacji.
     Ruszamy ulicą Gdańską wytyczoną w latach 70. XIX wieku po przyłączeniu do miasta kolejnych terenów nazywanych umownie "dzielnicą wiązową", której centralny punkt stanowił Wiązowy/Zielony Rynek - dzisiaj plac Barlickiego. Ulica początkowo nosiła nazwę Nowa, a następnie Długa. Obecną nazwę uzyskała w 1920 roku.
     Tuż przed skrzyżowaniem z ulicą Legionów znajduje się kamienica pod numerem 10. Dawniej w tym miejscu znajdował się parterowy dom tkacza, a którym w latach 1901-1920 znajdowała się prywatna szkoła średnia Julii Zbijewskiej z wykładowym językiem polskim. Warto wspomnieć, że po przejściu na emeryturę Julia Zbijewska założyła bibliotekę, która mieściła się w jej domu przy ulicy Słonecznej 10.
     Mijając ulicę Legionów zwracamy uwagę na narożną kamienicę pod numerem 32. Jest to budynek wzniesiony w okresie międzywojennym dla pracowników administracji zakładów I.K. Poznańskiego.

Na szczycie zwraca uwagę płaskorzeźba przedstawiająca prządki.

Budynek ten ma wspólne podwórku z piękną, neogotycką kamienicą przy ulicy Gdańskiej 12, która została wzniesiona w 1900 roku i miała takie samo przeznaczenie.

     Na przeciwległym narożniku znajduje się budynek Muzeum Tradycji Niepodległościowych. Budynek został wzniesiony w latach 1884-1885 dla potrzeb miejskiego aresztu, który już w 1886 roku otrzymał nazwę Łodzinskaja Tiurma, czyli Łódzkie Więzienie. Początkowo było to więzienie śledcze, ale szybko przekształciło się w więzienie polityczne. W 1908 roku przy więzieniu stanęła szubienica, na której powieszono ponad 100 rewolucjonistów. W okresie międzywojennym było to więzienie karno-śledcze, w którym przetrzymywano więźniów związanych z ruchem lewicowym, m.in. W. Gomułkę, M. Moczara. W czasie II wojny światowej Niemcy przekształcili więzienie w zakład karny dla kobiet i taką funkcję pełniło także po wojnie podlegając pod Urząd Bezpieczeństwa. W 1953 roku więzienie zlikwidowano, a w jego miejscu powstała szkoła milicyjna. W 1958 roku budynek został przejęty przez muzeum, które otwarto w 1960 roku pod nazwą Muzeum Historii Ruchu Rewolucyjnego. Od 1990 roku nosi obecną nazwę.

Warto dodać, że w 1900 roku w więzieniu tym przetrzymywany był Józef Piłsudski aresztowany w mieszkaniu przy ulicy Wschodniej 19 za nielegalne drukowanie "Robotnika".

     Kolejne interesujące nas miejsce znajduje się na następnej posesji, czyli pod numerem 15. W 1885 roku uruchomiono tu Ochronkę dla Dziewcząt Wyznania Mojżeszowego, którą w 1901 roku przeniesiono do własnego budynku przy ulicy Północnej 39.
     Pod numerem 16 znajdowała się dawnej kamienica z oficynami, po której pozostała tylko jedna oficyna. W głębi posesji znajduje się obecnie Szkoła Podstawowa nr 23 im. M. Bohuszewiczówny uruchomiona w 1957 roku.
     Przy ulicy Gdańskiej znajdowało się wiele przydomowych żydowskich domów modlitwy. Były m.in. pod numerami 14, 22. Najbardziej znany znajdował się pod numerem 18. Była to niewielka synagoga wzniesiona w 1898 roku. W czasie I wojny światowej znalazła się pod wpływem syjonistów i otrzymała nazwę "Ohel Jakow", czyli "Namiot Jakuba". Podobnie jak pozostałe łódzkie synagogi została zniszczona przez hitlerowców w listopadzie 1939 roku.
     Na rogu z ulicą Próchnika, pod numerem 24, znajduje się kamienica wyremontowana w ramach projektu "Mia100 Kamienic". Według planów w 2014 roku blask ma odzyskać również kamienica położona na wprost niej, pod numerem 25.

     Zaraz za ulicą Próchnika znajdują się 2 interesujące kamienice stojące na wprost siebie.
Pod numerem 28 podziwiamy wyremontowaną w 2009 ciekawą fasadę - kamienica w 2010 roku została wyróżniona w kategorii "Najlepiej odnowiony zabytek miasta Łodzi".

Pod numerem 29 kryje się za to ciekawa historia. W budynku tym na przełomie XIX i XX wieku działało rosyjskie II Gimnazjum męskie. Natomiast w czasie I wojny światowej znajdował się tu szpital dla rannych żołnierzy prowadzony przez siostry Wocalewskie.
     Na rogu z ulicą 1 Maja znajduje się okazała kamienica wzniesiona w 1912 roku. Na jej szczycie znajdują się inicjały właściciela "IS", należące prawdopodobnie do rodziny Spiro, do której kamienica należała na pewno w 1920 roku.
     Po przekątnej podziwiamy pałac Karola Poznańskiego, w którym mieści się obecnie Akademia Muzyczna. Pałac został wzniesiony w latach 1904-1905 według projektu Adolfa Seligsona. Od strony dawnego Pasażu Schulca prowadzi do pałacu reprezentacyjne wejście, za którym możemy podziwiać piękną klatkę schodową. Z kolei od ulicy Gdańskiej znajdowało się mniej okazałe wejście dla rodziny. Aktualnie pałac jest pięknie odnowiony, niestety nie mam nowych zdjęć.

     Pod numerem 35 oglądamy kamienicę wzniesioną w 1910 roku, o czym informuje nas data na szczycie budynku. Kamienica została wyremontowana w ramach projektu "Mia100 Kamienic" i oddana do użytku tuż przed naszym spacerem, bo 20 lutego.

     Przy kolejnym skrzyżowaniu podziwiamy kolejny piękny pałac rodziny Poznańskich. Tym razem wzniesiony około 1896 roku dla Maurycego Poznańskiego. Po II wojnie światowej umieszczono tu Muzeum Sztuki. Niedawno pałac został odnowiony i teraz jeszcze bardziej zachwyca swoimi detalami. O obu pałacach Poznańskich będziemy jeszcze pisać przy innej okazji.

     Na przeciwległym narożniku ulic Gdańskiej i Więckowskiego znajduje się willa braci Kipperów wzniesiona w 1883 roku, co możemy przeczytać na kutej kracie furtki. Tuż przed II wojną światową budynek zakupiono na potrzeby giełdy zbożowo-towarowej. Willa została wyremontowana w latach 2004-2005.

     Na kamienicy pod numerem 41/45 uwagę zwracają dekoracje przedstawiające instrumenty muzyczne.

     Warto przyjrzeć się dłużej pięknej fasadzie kamienicy pod numerem 42. Znajdziemy tu elementów dekoracyjnych jak chociażby hermy podtrzymujące balkon, głowę diabła, datę napisaną cyframi rzymskimi czy też pachołki w formie krasnali. Kamienicę tę wybudował w 1897 roku Michał Kipper z przeznaczeniem na mieszkania czynszowe. Ciekawa jest również brama oraz klatka schodowa, ale dostępu do nich bronią zamykane piękne wrota wykonane w firmie Karla Krempfa (jedna część jest oryginalna, druga została dorobiona w czasie remontu).

     Na wprost znajduje się centrum biurowe uruchomione w zrewitalizowanych budynkach fabrycznych wzniesionych w latach 1878-1880 dla Fabryki Wstążek i Koronek Rudolfa Kellera. W 1906 roku fabrykę odkupiła firma Emil Eisert i S-ka i prowadziła ją do II wojny światowej. Po wojnie zakłady upaństwowiono i utworzono na ich miejscu Zakłady Przemysłu Jedwabniczo-Galanteryjnego przekształcone z czasem w zakłady "Lenora". W 2007 roku opuszczone budynki fabryczne wykupiła firma Tekum, która dokonała ich remontu.

     Obok znajduje się willa wybudowana dla Rudolfa Kellera, a następnie przejęta przez Emila Eiserta. Po II wojnie światowej znajdował się tu przyzakładowy żłobek. Obecnie willa należy do brytyjskiego aktora Maxa Ryana, który miał ją wyremontować, ale zmienił plany i wystawił budynek na sprzedaż. Żal patrzeć na niszczejący budynek, który jest w swej formie bardzo ciekawy.

     Po przeciwnej stronie ulicy Gdańskiej, pod numerem 48, oglądać możemy kolejną willę, niestety równie zniszczoną. Należała ona do Klemensa Oelsnera i została wzniesiona w latach 1908-1910. Po II wojnie światowej budynek stał się własnością wojska, które umieściło to m.in. WSW i żandarmerię. Budynek posiada elementy secesyjne a także fragmentarycznie zachowane secesyjne wyposażenie.

     Na rogu z ulicą Zieloną (Gdańska 57/Zielona 25) oglądamy modernistyczną kamienicę z końca lat 30. XX wieku. Urozmaiceniem bryły budynku są półokrągłe wykusze, a od strony ulicy Zielonej cofnięta w części środkowej fasada.

     Kolejna modernistyczna kamienica znajduje się pod numerem 65a. Została wzniesiona w 1930 roku, o czym informuje nas data umieszczona tuż nad bramą pod kartuszem herbowym z łódką.

     Pod numerem 58/60 znajdują się budynki fabryczne należące do firmy Pollena Ewa. Teren fabryczny sięga od ulicy 6 Sierpnia do ulicy Zielonej oraz od ulicy Gdańskiej niemal do ulicy Wólczańskiej. W skład zabudowań fabrycznych wchodzą dawne fabryki Henryka Federa, Stefana Angersteina oraz Hugo Guttela i Józefa Wójtowicza.
     Za ulicą 6 Sierpnia, pod numerem 75, znajduje się budynek wzniesiony po I wojnie światowej jako mykwa, czyli rytualna łaźnia żydowska.

W czasie II wojny światowej mieściła się tu siedziba 112 pułku SS - uważny obserwator z pewnością dostrzeże na fasadzie od strony ulicy Gdańskiej ślad po logo "SS".

Po wojnie była tu szkoła partyjna PZPR, a następnie Kolegium Języków Obcych Uniwersytetu Łódzkiego. Obecnie budynek wystawiony jest na sprzedaż.
     Warto zwrócić uwagę na kamienicę pod numerem 77a wzniesioną w 1903 roku. Kamienica posiada ciekawą elewację urozmaiconą licznymi dekoracjami.

     Obok, pod numerem 79, znajduje się posesja zakupiona przed 1900 rokiem przez Eliasza Pańskiego - sięgała ona aż do ulicy Żeromskiego i była jedną z pierwszych działek przy tej ulicy - stąd jej pierwsza nazwa - Pańska. Eliasz Pański prowadził tu papiernię. Po jego śmierci zakładami kierowała jego córka Helena Brodzka. Ona także wzniosła willę od strony ulicy Gdańskiej. W gabinecie mieszczącym się w wykuszu znajdowała się kancelaria prawnicza jej córki, Ireny Brodzkiej-Rimler.

     Kolejne budynki zostały wzniesione dla Józefa Lwowa. W niższym, ozdobionym głową Hermesa, znajdował się magazyn wraz z kantorem. Dzisiaj funkcjonuje w nim market Tesco.

Drugi budynek przeznaczony był na mieszkanie rodziny właściciela. Oba budynki są pięknie odnowione a na kamienicy warto zwrócić uwagę na detale. W górnej części fasady zwracają szczególnie uwagę ciekawe płaskorzeźby.

     Po przeciwnej stronie (74) znajduje się kolejna na naszej trasie modernistyczna kamienica wzniesiona na początku lat 30. XX wieku. Kamienica ma ciekawe ukształtowanie bryły.

Budynek wzniosła firma Hermana Kalisza, o czym informuje nas napis na fasadzie.

     W budynku pod numerem 83 w latach 1907-1920 znajdowała się siedziba Pogotowia Ratunkowego przeniesiona tu z al. Kościuszki 9, gdzie zostało założone w 1899 roku.
     Przy ulicy Gdańskiej możemy zobaczyć 2 obiekty sakralne. Jeden z nich znajduje się pod numerem 85 i jest to rzymskokatolicka kaplica p.w. Najświętszej Maryi Panny. Drugi widać pomiędzy zabudowaniami sąsiedniej posesji, a jest nim dawny dom modlitwy braci morawskich z ulicy Żeromskiego 56.
     Na ulicy Gdańskiej znajdujemy także wiele przykładów secesji. Najpiękniejszym z nich jest pałac rodziny Bennichów (89) wzniesiony w 1903 roku. Ciekawa nieregularna fasada budynku ozdobiona jest motywami roślinnymi (m.in. liście, kwiaty i owoce kasztanowca) i zwierzęcymi (nietoperz i sowa). W okresie międzywojennym był własnością firmy "Przemysł Gumowy - Gentleman". Po II wojnie światowej budynek przejęło wojsko. W 2011 roku w Łodzi zjawili się potomkowie ostatnich właścicieli, o czym szeroko pisała łódzka prasa, m.in. Dziennik Łódzki.

     W kamienicy pod numerem 93 znajduje się apteka. Podobno do tej apteki uczęszczał Julian Tuwim w czasach gdy pasjonował się alchemią.
     Na rogu ulicy Struga uwagę zwracają zabudowania fabryczne należące dawniej do braci Lange, ale o nich szerzej podczas kolejnego spaceru.
     Na przeciwległym narożniku, pod numerem 95, znajdowało się przedsiębiorstwo Adolfa Butschkata. Był to skład obić papierowych, listew złoconych politurowanych, barokowych i tapetowych. Warto wspomnieć, że firma Butschkata dekorowała m.in. kościół ewangelicki p.w. św. Trójcy - obecnie kościół rzymskokatolicki p.w. Zesłania Ducha Świętego.
     Kolejna ciekawostka kryje się pod numerem 90. W tym miejscu działało gimnazjum humanistyczne Romany Konopczyńskiej-Sobolewskiej, które ukończyła Zofia Hertz, najbliższa współpracowniczka Jerzego Giedroyca.
     Następny na naszej trasie przykład modernizmu znajdujemy pod numerem 98. To również kamienica wzniesiona na początku lat 30. XX wieku.

     W tym samym stylu wzniesiony został budynek Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. marszałka Józefa Piłsudskiego. Historia biblioteki sięga 1907 roku kiedy to rodzina Stebelskich zorganizowała wypożyczalnię przy ulicy Piotrkowskiej 117. W 1917 roku kierownikiem placówki został Jan Augustyniak, a jej siedzibę przeniesiono do budynku przy ul. Struga 14. Rozwój biblioteki spowodował konieczność budowy nowego, większego budynku. Prace budowlane, według projektu Jerzego Wierzbickiego, rozpoczęto w 1938 roku. Budowa została przerwana przez II wojnę światową i wznowiona zaraz po niej. Budynek oddano do użytku w 1949 roku.

     Na wprost biblioteki znajduje się piękna willa wzniesiona w latach 1910-1911 dla dyrektora Towarzystwa Oświetlenia Elektrycznego, czyli łódzkiej elektrowni. Budynek posiada elementy secesji.

Wewnątrz zachowały się niektóre elementy wyposażenia, m.in. piękny witraż w klatce schodowej przedstawiający myśliwego polującego na jelenia.

 

Po II wojnie światowej mieścił się tu m.in. Pałac Ślubów dla dzielnicy Polesie. Od 1994 roku budynek należy do Uniwersytetu Łódzkiego.
     Dochodzimy do ulicy Kopernika gdzie podziwiamy narożny budynek wzniesiony w 1890 roku dla Reinholda Wyssa, a w latach 1930-1939 i od 1995 roku stanowiącego siedzibą Caritas.

     Na przeciwległym narożniku zwraca uwagę potężna kamienica (106), która w 1927 roku jako pierwsza w Łodzi została podłączona do sieci kanalizacyjnej.

     Pod numerem 115 mijamy kolejny przykład modernizmu. Tym razem kamienica została wzniesiona pod koniec lat 30. XX wieku w tzw. "stylu 1937 roku".

     Po przeciwnej stronie zwracają uwagę ciekawe budynki pod numerami 112 i 112a.

Do kamienicy pod numerem 112 prowadzi brama, w której zachował się element dawnej kołatki i "judasz".

Warto wspomnieć, że znajdowała się tu fabryka mebli Roberta Schulza kontynuująca produkcję fabryki Wilhelma Thiede z ulicy Piotrkowskiej 114 i odnosząca duże sukcesy w dziedzinie meblarstwa.
     Mijamy ulicę Zamenhofa i tuż za nią kolejny przykład modernizmu. Kamienica pod numerem 106 również została wzniesiona w tzw. "stylu 1937 roku.

    Nieco dalej znajduje się kolejny na naszej trasie budynek z elementami secesji. Jest to wzniesiona w 1903 roku willa Henryka Mitke, właściciela fabryki wyrobów wełnianych znajdującej się na tej samej działce, a będącej obecnie siedzibą Instytutu Materiałów Włókienniczych.

     Na wprost znajdują się kolejne zabudowania fabryczne będące dawniej fabryką wyrobów papierniczych, a dziś stanowiące siedzibą Społecznej Akademii Nauk.
     Pod numerem 130 mijamy budynek dawnej fabryki pończoszniczej przekształconej później w Drukarnię Wojskową.

     Na kolejnej posesji mamy dawną fabrykę wyrobów wełnianych Maksymiliana Schiffera. Tkalnia produkowała chustki wełniane i bawełniane, szale i tkaniny wełniane oraz koce. Obecnie w budynku działa firma ubezpieczeniowa Uniqa. W marcu 2014 zakończyła się kompleksowa rewitalizacja fabryki.

     Po przeciwnej stronie alei Mickiewicza naszą uwagę zwraca szkielet fabrycznej ściany. W miejscu dzisiejszej stacji benzynowej znajdowała się fabryka włókiennicza firmy Trilling i Datyner, a następnie spółki A. Prussak.

      Po przeciwnej stronie ulicy, pod numerem 138  znajduje się budynek dawnej fabryki Chaima Wiślickiego. Po II wojnie światowej powstały tu Zakłady Wytwórcze Aparatury Niskiego Napięcia.

W przyziemiu zobaczymy reper.

Ale najciekawsze są drzwiczki do skrzynki prądowe wmontowane prawdopodobnie około 1905 roku, kiedy budowano fabrykę. Na drzwiczkach zachował się oryginalny rosyjski napis. Cyrylicą wyryto tu napis "Franz Wagner Łódź".

Co ciekawe, gdy odwrócimy się tyłem do budynku, po przeciwnej stronie alei Mickiewicza, przy skrzyżowaniu z Żeromskiego, zobaczymy budynki dawnej fabryki Wagnera.
     Po drugiej stronie ulicy, za stacją benzynową, kiedyś znajdowały się czerwone, fabryczne mury zakładów Norbelana. Dziś stoi tu nowe osiedle mieszkaniowe. O Norbelanie napiszemy przy innej okazji.
     Powoli kończymy nasz spacer i zbliżamy się do ulicy Żwirki. Warto jeszcze zatrzymać się przy kamienicy pod numerem 143. W przyziemiu znajduje się kolejny na naszej trasie reper.

Ale to co najciekawsze jest w klatce schodowej. Zachowały się w niej oryginalne balustrady, drzwi, kluczyki do skrzynek pocztowych i zbiornik na wodę. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

     Spacer kończymy przy dawnej ulicy Karola, czyli przy Żwirki.
  

     Opracowała Marta Domańska